Σχολή του Αγίου Πνεύματος

Ο ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ ΣΟΥΜΠΑΣΑΚΗΣ ΚΑΙ Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΟΥ ΑΠΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ

Απόχη 15η Ιουνίου 1821, μέχρι το 1836, η Μονή Αγίου Πνεύματος παρέμεινε «άμορφος σωρός ερειπίων» και συνεπώς ακατοίκητη. Ως αυτοτελής Μονή δε λειτούργησε ποτέ πια.

Στο μεταξύ συνέβηκαν δυο σημαντικές εξελίξεις. Η πρώτη αφορούσε την Επισκοπή Λάμπης, στην οποία ορίστηκε Επίσκοπος ο Νικόδημος Σουμπασάκης (1831-1845), από το χωριό Ασώματος της Επαρχίας Αγ. Βασιλείου. Ο Νικόδημος γεννήθηκε το 1795 κι εκάρη μονάχος της I. Μ. Πρέβελη το 1815. Έλαβε το βαθμό της Αρχιεροσΰνης στην Κωνσταντινούπολη στις 7 Μαρτίου 1831 και ορίστηκε Επίσκοπος Λάμπης, ο πρώτος μάλιστα αξιωθείς του τίτλου και Σφακίων. Ευτύχησε να έχει μεγάλη για την εποχή του μόρφωση. Υπήρξε δραστήριος, ενεργητικός και προικισμένος με σπάνια διορατικότητα. Ο Επίσκοπος Νικόδημος είναι από τις πιο φωτεινές Αρχιερατικές μορφές της Κρήτης, κατά το 19ο αιώνα.

Δεύτερη σημαντική εξέλιξη, η οποία μάλιστα αφορούσε ολόκληρη την Κρήτη, ήταν η παραχώρηση του Νησιού από το Σουλτάνο στον Αντιβασιλέα της Αιγύπτου Μωχάμετ ‘Αλυ. Πέρασε δηλαδή η Κρήτη σε Αιγυπτιακή Διοίκηση, η οποία μάλιστα διήρκεσε μέχρι το 1840. Διοικητής ορίστηκε ο Να’ίλή Μουσταφά Πασάς. Είναι αλήθεια, ότι η Αιγυπτικιακή Διοίκηση κτύπησε την ασυδοσία και δημιουργήθηκε στο λαό η πεποίθηση της τάξης, της ασφάλειας και της ισονομίας μεταξύ των δύο εθνοτήτων, Τούρκων και Χριστιανών. Εκτός βέβαια από την οικονομική αφαίμαξη την οποία υπέρ του δέοντος επιζητούσε ο Μουσταφά Πασάς, η Αιγυπτιακή Διοίκηση έδωσε ουσιαστικά δικαιώματα στους υπόδουλους Κρητικούς σε θέματα Θρησκείας και Παιδείας. Ο Επίσκοπος Νικόδημος άδραξε την ευκαιρία της σχετικής ελευθερίας, που έδωσε η Αιγυπτιακή Διοίκηση στα εκκλησιαστικά και εκπαιδευτικά θέματα κι άρχισε την πολύπλευρη κι εθνωφελή του δράση.

Με υποχρεωτικούς εράνους συνέλεξε χρήματα και αγοράστηκε η περιουσία της Μονής Αγίου Πνεύματος, η οποία είχε διαρπαγεί από τους Εσπέχηδες της περιοχής, γι’αυτόν ακριβώς το λόγο τα κτήματα αυτά ονομαζόταν μετέπειτα ΕΠΑΡΧΙΑΚΑ. Ο Κων/ νος Σκουρίτης, από το χωριό Βρύσες Αγ. Βασιλείου, μαθητής και μετέπειτα καθηγητής του Ελληνικού Σχολείου Αγίου Πνεύματος μας αναφέρει:

«…θα ηδύνατο μόνον ίσως, αλλά εις περασμένα χρόνια, να διεκδικηθή παρά της Επαρχίας Αγίου Βασιλείου όλη η περιουσία της Μονής αυτής, ως από χείρας Τούρκων αγορασθείσα δι εράνων των Αγιοβασιλιωτών. Τους οποίους υποχρεωτικούς εράνους συνέλεξε προς αγοράν της και ίδρυσιντου Επαρχιακού Σχολείου εκεί ο αοίδιμος Επίσκοπος Λάμπης Νικόδημος…»

Αφού εξασφαλίστηκαν τα κτήματα, με τα εισοδήματα των οποίων έμελλε να συντηρείται η Σχολή, ο Επίσκοπος Νικόδημος προχώρησε στην ίδρυση της. Ο συνεχιστής του έργου του Νικόδημου, Επίσκοπος Ευμένιος Ξηρουδάκης μας αναφέρει:

«…περί της Μονής Αγίου Πνεύματος ήτις κατά το 1836 ήν άμορφος σωρός ερειπίων και τέφρας. Κατά το Σωτήριον τούτο έτος ο τότε Επίσκοπος Λάμπης και Σφακίων Νικόδημος, ανήρ φιλόμουσος, νοήμων δε και ρέκτης όσον ουδείς των Αρχιερέων των χρόνων εκείνων, εν Κων/πόλει μορφωθείς, επεχείρησεν εκ της τέφρας να αναστήση και θεμελίωση Σχολήν, την πρώτην και μόνην Σχολήν δια την Επαρχίαν Αγίου Βασιλείου, την Σχολήν Αγίου Πνεύματος έκτοτε επικληθείσαν και τα μάλιστα ωφέλιμον γενομένην ου μόνον δια την Επαρχία Αγίου Βασιλείου, αλλά και δια τας Επαρχίας Καινούριου και Πυργιωτίσσης. Μετά ταύτα ο αοίδιμος εκείνος Αρχιερεύς ίδρυσεν εν Αμαρίω την Σχολήν Μοναστηρακίου και δευτέραν εν Αγίω Βασιλείω Σχολήν την εν τω χωρίω Σελλιά, εις ην εφοίτων και οι της Επαρχίας Σφακίων παίδες. Επί πολλά δε έτη ήτοι ου μόνον μέχρι του θανάτου του αειμνήστου Νικόδημου επισυμβάντος κατά την 17 Ιουνίου 1845, αλλά και μέχρι του 1858 αι τρεις αύται Σχολαί ήσαν οι τρεις φάροι οι καταυγάζοντες τα τρεις Επαρχίας της Επισκοπής Λάμπης και Σφακίων, ήτοι τας Επαρχίας Αμαρίου, Αγίου Βασιλείου και Σφακίων.

Αι τρεις αύται Σχολαί, αίτινες είχον ανά ένα διδάσκαλον εκάστη, συνετηρούντο πρώτον εκ των εισοδημάτων των ταις Σχολαίς προσαρτηθέντων κτημάτων ήτοι του μεν Μοναστηρακίου εκ των κτημάτων τηςΑμαρίω Μονής Καλοείδαινας, του Αγίου Πνεύματος εκ των κτημάτων της ομωνύμου Μονής και των Σελλίων εκ των της εκκλησίας του χωρίου κτημάτων και δεύτερον εκ συνδρομών ετησίων της Μονής Ασωμάτων και της Μονής Πρέβελη και άλλων εισφορών ων η σημαντικότερα αείποτε υπήρξεν η του φιλόμουσου Αρχιερέως συνδρομή.

Εν ταις Σχολαίς ταύταις εδιδάσκοντο μέχρι του 1850 το Ψαλτήριον, οκτώηχος κλπ, κατά το αρχαίον εκείνο σύστημα το αρχόμενον εκ του «Σταυρέ βοήθει μοι». Αλλ’ από του 1858 εισήχθη η λεγομένη Αλληλοδιδακτική Μέθοδος… Από του 1858 χρονολογείται έτι η σύστασις και άλλων Σχολείων εν διαφόροις χωρίοις ήτοι εν Μέλαμπες, Σπήλι και Λευκογαίοις, εν Αγίω Βασιλείω άτινα μετά το 1869 επολλαπλασιάσθησαν. Καίτοι δε πολλαί Δημοτικοί ιδρύθησαν έκτοτε Σχολαί, εν τούτοις τα πρωτεία πάντοτε έφερεν η του Αγίου Πνεύματος Σχολή…»

Ιδρυση και Τέλος της Σχολής

Ακολουθεί γράμμα από τον Ελευθέριο Κ. Βενιζέλο.

Προς:

Τον Πανοσιώτατον Καθηγούμενον και το Μοναστηριακόν Συμβούλιον της εν Αγίω Βασιλείω Μονής Αριθ.Πρωτ. 1833 Πρέβελη Διεκ. 963

Την μελετωμένην ανασύστασιν της τέως λειτουργούσης εν αγίω Πνεύματι σχολής, τη συντηρούμενη δαπάναις της Ιεράς υμών Μονής, εκ της υπό χρονολογίαν 1 Νοεμβρίου ε.ε. υμετέρας αναφοράς πληροφορηθέντες, εκτιμώμεν δεόντως τον ζήλον υμών προς διάδοσιν των από της παιδείας αγαθών προθύμως δε θέλομεν χορηγήσει πάσαν την ημετέραν συνδρομήν προς κανονικήν και απρόσκοπτον της σχολής λειτουργίαν αλλ’ οφείλομεν να υπομνήσωμεν υμάς, ότι, πριν ή άρξηται λειτουργούσα η σχολή, ήτις, ως αναφέρετε, θα έχη περίπου τύπου Προγυμνασίου, είναι ανάγκη να πληρωθώσι πάντες οι όροι, ηφ’ ους ο Νόμος επιτρέπει την ίδρυσιν και λειτουργίαν ιδιωτικών σχολών.

Κατά τας περί ιδιωτικής διδασκαλίας διατάξεις του Οργανισμού της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, ιδία δε κατά τα άρθρα 192, 193, 194, 196, 197 και 199 ο θέλων να ιδρύση ιδιωτικήν σχολήν σκοπούσαν ν’ αναπλήρωση την υπό των δημοσίων εκπαιδευτηρίων παρεχομένην εκπαίδευσιν, πρώτα μεν οφείλει να έχη τα υπό του Νόμου οριζόμενα προσόντα, είτα δε να υποβάλη πλήρες πρόγραμμα των διδαχθησομένων μαθημάτων, να δηλώση ακριβώς τον σκοπόν του εκπαιδευτηρίου, και τα προσόντα των διδαξάντων όΥ αντιγράφων των πτυχίων αυτών, να γνωμοδότηση δι’ αρμοδίως ο επιθεωρητής και να βεβαίωση ότι υπάρχει Διδακτήριον κατάλληλον εφοδιασμένον δια των απαιτουμένων διδακτικών οργάνων, και ότι τα μέσα της συντηρήσεως του εκπαιδευτηρίου είναι εξασφαλισμένα και μόνον αφού πληρωθώσιν οι όροι ούτοι εκδίδεται Ηγεμονικόν Διάταγμα δι’ ου χορηγείται η απαιτουμένη άδεια του Διευθυντή, όστις οφείλει και εις το μέλλον να συμμορφούται προς πάσας τας περί εκαιδεύσεως διατάξεις υποκείμενος υπό τον άμεσον έλεγχον του αρμοδίου επιθεωρητού, αυτός υπεύθυνος ων απέναντι της Πολιτείας δια πάσαν παράβασιν των σχετικών Νόμων.

Ο δε άνευ αδείας επιχειρεί την ίδρυσιν ιδιωτικού Εκπαιδευτηρίου υπόκειται εις την διάταξιν του άρθρου 532 του Ποινικού Νόμου.

Ουδεμίαν έχοντες αμφιβολίαν ότι ο Διευθυντής της υμετέρας σχολής θέλει σπεύσει να συμμορφωθή προς τας ανωτέρω μνημονευόμενος διατάξεις του Νόμου, και ελπίζοντες ότι κατά τον καταρτισμόν του τε προγράμματος και του προσωπικού των διδαξάντων ελήφθησαν υπ’ όψιν πάσαι αι σχετικοί απαιτήσεις του Οργανισμού της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, εππρέπομεν υμίν να άρξησθε των εγγραφών από τούδε, υπό τον όρον όμως να γίνωσιν όσα απαιτούνται προς έκδοσιν του χορηγήσαντος την άδειαν Ηγεμονικού Διατάγματος.

Ο Επί της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως και των Θρησκευμάτων Σύμβουλος

Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΣΧΟΛΗΣ

Στο παράρτημα της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως εν Κρήτη, τεύχος πρώτο, αριθ. 45ος, εν Χανίοιςτη 3η Αυγούστου 1909 αναφέρεται το Διάταγμα (αριθ. Διατ. 110) της Εκτελεστικής Επιτροπής με το οποίο καταργεί πάντα τα εν ταις Επαρχίαις Ελληνικά Σχολεία. Την ίδια ημερομηνία στο δεύτερο τεύχος, αριθ. 40ος, αναφέρεται το υπ’ αριθ. Διάταγμα 111/7-7-1909 της Εκτελεστικής Επιτροπής με το οποίο απελύθησαν οι Ελληνοδιδάσκαλοι Αγίου Πνεύματος Γρηγόριος Ανδρεδάκης, Ανδρέας Μαρκάκης και Ιωάννης Τσουδερός. Οι πληροφορίες έκτοτε είναι αντιφατικές για τη λειτουργία στο Άγιο Πνεύμα Ημιγυμνασίου μέχρι το έτος 1920 και το θέμα αυτό χρειάζεται εισέτι έρευνα.Το πιθανότερο πάντως είναι, ότι το έτος 1909 σταμάτησε οριστικά η λειτουργία της Σχολής. Συνέχισε όμως να λειτουργεί με έδρα το Άγιο Πνεύμα Δημοτικό Σχολείο μέχρι το έτος 1942.

Η ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ 7ης ΙΟΥΝΙΟΥ 1982, ΓΙΑ ΝΑ ΤΙΜΗΘΕΙ Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ

Η 7η Ιουνίου 1982 εορτή του Αγίου Πνεύματος, είχε αφιερωθεί από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Κισσανών «ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΝΕΥΜΑ», για να τιμηθεί η προσφορά του ιστορικού αυτού χώρου στην παιδεία και τα γράμματα, καθώς και στη μνήμη αυτών που δίδαξαν στην περιώνυμη αυτή Σχολή, που κάτω από αντίξοες συνθήκες και με κίνδυνο της ζωής τους προσέφεραν αθόρυβα και ταπεινά στα χριστιανόπουλα της περιοχής λίγη μάθηση, δηλαδή εθνική αφύπνιση, όλες τις χρονικές περιόδους που λειτούργησε και μ’ όλες τις εξελικτικές μορφές που πήρε.

Η γιορτή πραγματοποιήθηκε με μεγάλη λαμπρότητα και συμμετοχή αρχών και λαού. Μάλιστα στήθηκε πλάκα, στην οποία αναγράφηκαν 22 ονόματα, όσα ήταν εκείνη την εποχή γνωστά από διάφορες πηγές με την παρακάτω επιγραφή»:

«ΕΔΩ ΕΙΝΑΙ Η ΕΘΝΙΚΗ ΕΣΤΙΑ ΠΟΥ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ ΔΙΑΤΗΡΗΣΕ ΑΣΒΗΣΤΗ ΤΗ ΦΛΟΓΑΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ ΚΙ ΗΤΑΝ ΦΑΝΕΡΟ ΚΑΙ ΚΡΥΦΟ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΕΤΗΣ»

ΟΙ ΔΙΔΑΞΑΝΤΕΣ:

1836      ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ ΣΟΥΜΠΑΣΑΚΗΣ, ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ

1845      ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ ΑΡΤΕΜΗΣ

1863      ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΓΑΒΡΙΓΕΛΗΣ

1887-89 ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΧΑΤΖΑΚΗΣ

ΜΙΧΑΗΛ ΤΡΟΥΛΛΙΝΟΣ

ΚΑΝΑΚΗΣ ΤΡΑΝΤΑΛΙΔΗΣ

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΟΡΑΚΗΣ

1892-93 ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΦΩΤΑΚΗΣ

1894-99 ΕΥΜΕΝΙΟΣ ΞΗΡΟΥΔΑΚΗΣ, ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ

ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ, ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗΣ

ΜΙΧΑΗΛ ΠΡΕΒΕΛΑΚΗΣ

ΣΥΜΕΩΝ ΜΑΜΑΛΑΚΗΣ, ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΣ

ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΚΗΣ

1900-20 ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΓΙΑΟΥΖΗΣ

ΚΛΕΑΝΘΗΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΗΣ

ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΑΚΡΗΣ

ΕΥΣΤΡΑΤΙΟΣ ΦΩΤΑΚΗΣ

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΑΚΗΣ

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΨΥΛΛΑΚΗΣ

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Γ.ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΚΟΥΡΙΤΗΣ

ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΑΝΔΡΕ(Α)ΔΑΚΗΣ

ΑΝΔΡΕΑΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ

ΙΩΑΝΝΗΣ ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ